De gevolgen van klimaatverandering zijn in de bergen steeds nadrukkelijker zichtbaar. Door het opwarmen van de aarde warmt de permafrost op en verliest rotsmassa zijn samenhang. Dat heeft tastbare gevolgen voor bergwandelaars: routes worden afgesloten vanwege vallende stenen en instabiele hellingen. Onderzoeker Eline Rentier van de Universiteit van Bergen (Noorwegen) licht in het radioprogramma Vroege Vogels toe hoe veranderende temperaturen het berglandschap en de biodiversiteit onder druk zetten.
‘Lijm’ van de bergen verliest kracht
Permafrost is bodemmateriaal dat ten minste twee aaneengesloten jaren bevroren blijft. In veel gebergten ontdooit de bovenlaag in de zomer, terwijl diepere lagen traditioneel permanent bevroren waren. Die diepere vorstlaag fungeert als een soort natuurlijke lijm die puin, sediment en rotsblokken bijeenhoudt. Nu deze laag opwarmt en lokaal smelt, komt het gesteente los te liggen en kunnen complete rotspartijen afschuiven of naar beneden storten. Volgens Rentier leidt dat ertoe dat meerdere paden al zijn gesloten voor wandelaars.
“Door het smelten van de permafrost ontstaan er landverschuivingen wat weer kan zorgen voor vallend gesteente.”
Extremer weer, zichtbare gevolgen op het pad
De stijgende wereldtemperatuur gaat gepaard met vaker voorkomende extreme weersomstandigheden. Zowel perioden met overvloedige neerslag als droogte nemen in berggebieden toe, met extra druk op hellingen die hun permafroststeun verliezen. Voor wie in de bergen onderweg is, uit zich dat in beschadigde paden, losse steenlagen en een toename van rotsval. Beheerders sluiten trajecten preventief of tijdelijk wanneer de veiligheid niet te garanderen is.
- Meer aardverschuivingen door ontdooiende ondergrond
- Toename van rotsval langs routes en klimmassieven
- Vaker en langer padafsluitingen uit veiligheidsoverwegingen
De boomgrens schuift mee met het klimaat
De ecologische gevolgen reiken verder dan gevaren voor recreanten. Rentier onderzoekt ook hoe vegetatie reageert op temperatuurveranderingen door de tijd heen. De grens waarboven bomen niet meer groeien, verplaatst zich met het klimaat mee omhoog of omlaag. In verleden en heden is dat goed te zien in berglandschappen.
“Voor mijn onderzoek kijk ik ook naar het verleden: hier zie ik dat veranderingen in temperatuur de boomgrens langs de hellingen van gebergten doen migreren.”
Tijdens de laatste ijstijd lag de boomgrens in veel gebergten volgens Rentier ongeveer 1000 meter lager dan tegenwoordig. Zo’n verschuiving betekent dat de leefgebieden van planten en dieren voortdurend in beweging zijn. Soorten die zich snel kunnen aanpassen of verplaatsen, volgen de opschuivende klimaatzone; andere soorten blijven achter of komen juist in het gedrang door nieuwkomers.
“Verschillende soorten hebben verschillende aanpassingsvermogens. Wat bijvoorbeeld ook kan is dat sommige soorten sneller omhoog migreren en concurreren in het leefgebied van andere soorten.”
Gevolgen voor biodiversiteit
De verschuiving van klimaatzones langs de helling heeft implicaties voor biodiversiteit. Onderzoek brengt verbanden in beeld tussen deze dynamiek en processen zoals lokale uitsterving of het ontstaan van nieuwe soorten. Welke kant het voor specifieke soorten opgaat, hangt samen met hun vermogen om mee te bewegen en met interacties, zoals concurrentie, met soorten die al aanwezig zijn. Dat maakt berggebieden tot natuurlijke laboratoria voor het bestuderen van ecologische aanpassing in een veranderend klimaat.
Wat betekent dit voor bergliefhebbers?
Voor wie deze zomer de bergen in trekt, is het beeld helder: de natuur verandert en de risico’s verschuiven mee. Behalve dat paden vaker dicht zijn, kunnen omstandigheden onderweg sneller omslaan. Organisaties en beheerders volgen de situatie ter plekke en passen maatregelen aan wanneer dat nodig is.
| Waarneembaar effect | Onderliggende oorzaak |
|---|---|
| Losrakende rotsmassa | Smeltende permafrost verliest samenhangende werking |
| Padschade en afsluitingen | Rotsval en aardverschuivingen vergroten veiligheidsrisico’s |
| Opschuivende boomgrens | Temperatuurstijging verplaatst klimaatzones omhoog |
Rentier benadrukt dat de veranderingen zowel geofysisch (stabiliteit van hellingen) als ecologisch (verschuivende leefgebieden) zijn. Samen tekenen ze een consistent beeld: in een warmer klimaat worden de bergen dynamischer en, op sommige plekken, onvoorspelbaarder. Dat is voelbaar op het pad, zichtbaar in het landschap en meetbaar in de data waarmee onderzoekers werken.
