De maatregel opkoopbescherming — bedoeld om startersruimte te vergroten en malafide verhuur tegen te gaan — wordt in Friesland gebruikt door de vier Waddeneilanden en door Leeuwarden. Dat blijkt uit een recente evaluatie in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Landelijk maken 72 van de 342 gemeenten gebruik van het instrument.
Wat zegt de evaluatie?
De onderzoekers concluderen dat de opkoopbescherming in de beginjaren effect had, maar dat dat effect de laatste jaren is afgenomen. Veranderingen in de fiscale regels en de huurwetgeving zouden ertoe hebben bijgedragen dat de maatregel minder relevant is geworden. Desondanks geven veel gemeenten aan de regeling achter de hand te willen houden als sturingsmiddel voor leefbaarheid en ter beperking van kamerverhuur en huisjesmelkerij.
Waarom blijven Waddengemeenten en Leeuwarden erbij?
Op de Waddeneilanden speelt een specifiek probleem: panden worden vaak opgekocht door ondernemers die daar woningen voor personeel van toeristische en recreatieve ondernemingen van maken. Door opkoopbescherming toe te passen, proberen eilandsgemeenten voorraad koopwoningen te behouden voor lokale starters.
“Dit is voor Ameland een heel belangrijk instrument in de totale mix van huisvestingsbeleid”
Dat argument wordt in de evaluatie ook teruggevonden bij andere kleine gemeenten die vrezen dat starters anders weinig kans maken op het lokale woningaanbod. In Leeuwarden is de insteek vooral afschrikwekkend: de gemeente wil beleggers en huisjesmelkers ontmoedigen door een periode van vier jaar te eisen dat kopers zelf in de woning gaan wonen, tenzij een ontheffing is verleend.
Feiten op een rij
- 72 van de 342 Nederlandse gemeenten gebruiken de opkoopbescherming.
- In Friesland zijn dat de vier Waddeneilanden (Ameland, Terschelling, Schiermonnikoog, Vlieland) en Leeuwarden.
- Zonder ontheffing geldt een verplichte woonverplichting van vier jaar voor kopers.
| Gemeente | Doel van inzet |
|---|---|
| Ameland | Behoud koopwoningen voor lokale starters, voorraad voor personeel beperken |
| Terschelling | Bescherming lokale woningmarkt |
| Schiermonnikoog | Behoud kansen voor eilandstarters |
| Vlieland | Recent ingevoerd; gelijksoortige doelen |
| Leeuwarden | Afschrikking van huisjesmelkers en beleggers |
Onzekerheid op rijksniveau
Het kabinet overweegt of de maatregel kan worden afgeschaft. De evaluatie laat zien dat voor veel gemeenten de toegevoegde waarde na 2023 beperkt is, maar dat zij de regeling toch willen handhaven als instrument om lokaal te sturen. De rapportmakers wijzen er bovendien op dat sommige waddengemeenten de inzet van de maatregel niet of nauwelijks hebben onderbouwd in beleidsdocumenten.
Voor inwoners heeft het voortduren van de opkoopbescherming praktische gevolgen: kopers die onder de regeling vallen moeten rekening houden met een woonverplichting, en gemeenten kunnen ontheffingen verlenen in uitzonderingssituaties. Voor starters blijft het uiterlijk relevant waar gemeenten actief sturen op behoud van koopwoningen in krimp- of drukgevoelige gebieden.
De discussie over opkoopbescherming is daarmee niet alleen een landelijke beleidskwestie, maar raakt op plekken als de Waddeneilanden en in Leeuwarden direct de lokale woningmarkt en de mogelijkheden voor mensen die willen doorstromen of een eerste koopwoning zoeken.
